२१ कात्तिक, काठमाडौं । पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ प्रधानमन्त्री बनेपछि
विद्युत प्राधिकरणका तत्कालीन कार्यकारी निर्देशक मुकेश काफ्लेले राजीनामा
दिएपछि उनका ठाउँमा आए कुलमान घिसिङ । यतिबेला घिसिङ काठमाडौं उपत्यकालाई
लोडसेडिङबाट मुक्त बनाउँछु भनेर लागिपरेका छन् ।विद्युतको लोड
म्यानेजमेन्टमै मास्टर्स गरेका घिसिङको आगमनसँगै नेपाल विद्युत प्राधिकरणले
काठमाडौं उपत्यकालाई लोडसेडिङ मुक्त बनाउने तयारीलाई तीब्र पारेको छ ।
लोडसेडिङमुक्त गर्ने ‘ट्रायल’का रुपमा तीन हप्तादेखि उपत्यकामा लोडसेडिङ
हुन छाडेको छ ।उपत्यकाका तीन जिल्ला काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरलाई
निकट भविष्यमै लोडसेडिङमुक्त गर्ने गरी काम अघि बढाइएको घिसिङ बताउँछन् ।
आखिर कसरी हट्ला काठमाडौंको अन्धकार ? यसबारे कार्यकारी निर्देशक घिसिङ
यसरी व्याख्या गर्छन्ःलोडसेडिङको
अन्त्य गर्न नसकिने होइन । गर्न सकिन्छ । तर, मैले लोडसेडिङ नै हुँदैन
भनेर घोषणा गरिसकेको चाहिँ छैन । देशभर एकैपटक लोडसेडिङ अन्त्य गर्न कठिन छ
। त्यसैले हामी विभिन्न फेजमा देशभर लोडसेडिङ अन्त्य गर्छौं ।माग
र आपूर्तिबीच यति ठूलो ग्याप छ । त्यसैले हामीले चाहेर पनि लोडसेडिङ
पूर्णरुपमा अन्य गर्ने अवस्था छैन । तर, आपूर्तिको उचित व्यवस्थापन गरे
लोडसेडिङ निकै कम गर्न सकिन्छ ।लोडसेडिङ भनेको लोडको
व्यवस्थापनमा निर्भर रहन्छ । उपलब्ध बिजुलीको सही व्यवस्थापन गरी पहिलो
चरणमा काठमाडौं उपत्यका र त्यसपछि चरणवद्धरुपमा मोफसलमा लोडसेडिङ अन्त्य
गर्दै जाने हाम्रो योजना छ । उपत्यकामा लोडसेडिङ अन्त्य गर्ने सजिलो विषय
होइन, तर सधैं राजधानीबासीलाई अन्धकारमा राखिरहनु हुँदैन भनेर अलि
‘क्रिटिकल’ र ‘इनोभेटिभ’ तरिकाले सोच्यौं ।नेपालमा पिक आवरमा करिब
१५ सय मेगावाट विजुलीको माग छ । तर, सुख्खायाममा जलविद्युत आयोजनाहरुको
उत्पादन ५० प्रतिशतले घट्ने भएकाले जम्मा आपूर्ति ४ सय मेगावाटको
हाराहारीमा मात्रै छ । आयातसहित गर्दा सुख्खायाममा ६/७ सय मेगावाट आपूर्ति
हुन्छ । वर्षातको समयमा पनि कूल ९ सयदेखि हजार मेगावाट मात्रै आपूर्ति छ ।माग
र आपूर्तिबीच यति ठूलो ग्याप छ । त्यसैले हामीले चाहेर पनि लोडसेडिङ
पूर्णरुपमा अन्य गर्ने अवस्था छैन । तर, आपूर्तिको उचित व्यवस्थापन गरे
लोडसेडिङ निकै कम गर्न सकिन्छ ।प्राधिकरणले काठमाडौंमा लोडसेडिङ
अन्त्य गर्न के-के गर्नुपर्छ भनेर विद्युत प्राधिकरणकै सिनियर कर्मचारीको
संयोजकत्वमा कमिटी गठन गरिसकेको छ । सो कमिटीले प्रतिवेदन बुझाएपछि
त्यसैलाई आधार मानेर काम अघि बढाइनेछ । कमिटीले केही हप्ताभित्रै प्रतिवेदन
बुझाउने छ ।बेलुका पिक आवरमा २/३ घन्टाको माग मात्रै १५ सय मेगावाट
हो । दिउँसोको विद्युत माग भनेको ७/८ सय मेगावाट मात्रै हो । रातिको माग त
झन् कम हुन्छ । माग र आपूर्तिबीचको सन्तुलन कसरी मिलाउने र लोडसेडिङ
अन्त्य गर्ने भन्ने विषय निकै जटिल पनि छ । विद्युत आपूर्तिमात्रै ठूलो
कुरा होइन, त्यसको व्यवस्थापन त्योभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ ।काठमाडौं उपत्यकाको पीक आवरको डिमान्ड ३ सय मेगावाट हो । प्राधिकरणको
अहिलेको अभियान भनेको घाटालाई घटाउने हो । त्यसका लागि विद्युत चुहावट
नियन्त्रणलाई मुख्य प्राथमिकतामा राखिएको छ । यसको मतलब के हो भने अब पिक
आवरमा कसैले हुकिङ गरेर विद्युत चोरी गर्न पाउने छैनन्, जसले मागलाई घटाउँछ
।अर्कोतिर उर्जा बचतका कार्यक्रमहरु पनि भएको र त्यसलाई अझ सशक्त
बनाउँछौं । अब ट्युवलाइट र सीएफएलको ठाउँमा ठूलो मात्रामा लिडको प्रयोग
गर्छौं । सीएफएल चीमले २० वाट खर्च गरेर जति उज्यालो दिन्छ, लिड प्रयोग
गर्दा ५ वाट खर्च गरेर त्यति नै उज्यालो प्राप्त गर्न सकिन्छ । यसको अर्थ
के हो भने विद्युतको लाइटमा पनि ४ गुणा कम खपत हुन्छ ।माग भनेको
पूर्णरुपमा उपभोक्ताको व्यवहार हो । मागको व्यवस्थापन गर्न उपभोक्ताको
व्यवहारमा परिवर्तन गर्नुपर्छ । पिक आवर अर्थात् हिउँदमा साँझ ५ बजेदेखि
राति ८/९ बजेसम्म लोडसेडिङ हुन नदिन तराईमा भएका उद्योगहरुमा सो समयमा
लोडसेडिङ गरिने छ । डिमान्ड साइड म्यानेजमेन्टले पिक आवरको मागलाई थप बढ्न
दिँदैन ।पिक आवरमा पिकिङ आयोजनाहरु, रिजर्भ वायर र
डिजेल प्लान्टबाट गरी करिब ३ सय मेगावाट विजुली आपूर्ति गर्न सकिन्छ ।
त्यसो गर्दा करिब १२ सय मेगावाट आपूर्ति हुन्छ । र, पिकिङ आवरमा भारतबाट थप
बिजुली किन्न सकिन्छ ।आपूर्ति व्यवस्थापनमा
हाइड्रोभित्र पनि तीन किसिमको उत्पादन छ, एउटाः रन अफ दि रिभर अर्थात
पानीको बहावका आधारमा विजुली उत्पादन हुने । दोस्रो, पिकिङ रन अफ दि रिभर
अर्थात दिनभरिको पानी स्टोर गरेर राखेर पिक आवरमा पूर्ण क्षमतामा विद्युत
उत्पादन गर्ने । यस्ता आयोजनाले एक दिनको विद्युतको व्यवस्थापन गर्छ ।कालिगण्डकी,
मर्स्याङ्दी , चिलिमे, त्रिशुली, देवीघाटलगायतका झन्डै ४ सय मेगावाटका
पिकिङ प्रोजेक्टहरु छन् । हामीलाई पीक आवरमा बिजुली चाहिने हो । यस्ता
आयोजनाले पिक आवरमा बिजुली दिन्छन् । किनभने डेढ सय मेगावाटको यस्तो आयोजना
दिनभर चलाउने हो भने ५०/६० मेगावाट मात्रै बिजुली निस्कन्छ । तर, पिक
आवरमा यसले डेढ सय क्यापासिटीमै उत्पादन हुन्छ ।पिकिङ प्रोजेक्ट
कुलेखानी त सिजनल भयो । त्यसलाई हामीले जहिले चाहृयो, त्यहीबेला प्रयोगमा
ल्याउन सक्छौं । हामीसँग ३ सय मेगावाट उत्पादन क्षमताका पिकिङ प्रोजेक्ट
छन् । जसले पिक आवरको व्यवस्थापन गर्न ठूलो काम गर्छ ।अब अर्को कुरा
छ, डिजल प्लान्टको । प्रतियुनिट ३० रुपैयाँ नै परेपनि त्यसले पिक आवरको
व्यवस्थापन गर्न र प्राधिकरणको सिस्टम कोल्याप्स हुनमा ठूलो राहत दिन्छ ।हेटौंडामा
रहेको १० मेगावाट क्षमताको डिजेल प्लान्टबाट हामीले तिहारमा पनि विद्युत
उत्पादन गरेका थियौं । कहिलेकाहीँ आवश्यक परेका बेला हामी डिजेल प्लान्ट
चलाउँछौं ।लोडसेडिङ अन्त्य गर्नका लागि अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको
आयात हो । आयात भनेको रिजर्भवायर प्राजेक्टजस्तै हो । नेपालका धेरै
प्वाइन्टबाट हामीले विजुली आयात गरिरहेका छौं ।प्राधिकरणले
टनकपुरबाट ३५ मेगावाट, कटैयाबाट १३०/४० मेगावाट, ढल्केबरबाट ८० मेगावाट र
३३ केभी क्षमताका अन्य प्रसारणलाइनबाट पनि करिब ५०/६० मेगावाट गरी करिब
साढे ३ सय मेगावाट विजुली अहिले पनि आयात भइरहेको छ । ढल्केबर-मुजफ्फरपुरको
प्रसारणलाइन बन्यो भने हामीले करिब ५ सय मेगावाट बिजुली भारतबाट किन्न
सक्छौं ।हामीसँग अहिले नै ४ सय मेगावाट बिजुली छ । ४ सय मेगावाट
सुख्खायाममा पनि भारतबाट आयात गरिन्छ । यसो गर्दा नै दिउँसोको माग पूरा
गर्न सकिन्छ ।अब साँझ अर्थात पिक आवरको कुरा गरौं, पिक आवरमा पिकिङ
आयोजनाहरु, रिजर्भ वायर र डिजेल प्लान्टबाट गरी करिब ३ सय मेगावाट विजुली
आपूर्ति गर्न सकिन्छ । त्यसो गर्दा करिब १२ सय मेगावाट आपूर्ति हुन्छ । र,
पिकिङ आवरमा भारतबाट थप बिजुली किन्न सकिन्छ ।काठमाडौंमा पिक आवरमा
दुई सय मेगावाट दिउँसो डेढ बजेदेखि तीन सय मेगावाट र राति एक सय मेगावाट
बिजुलीको माग छ । मर्स्याङ्दी करिडोरबाट चरम सुख्खायाममा पनि १०० मेगावाट
विजुली उत्पादन गर्न सक्छौं । त्रिशुली करिडोरमा चिलिमेसहित गरी ३०/४०
मेगावाट विद्युत आउँछ । २ सय ५० मेगावाट काठमाडौं उपत्यका वरिपरिबाट २ सय
मेगावाट बढी आउँछ ।पिक आवरमा कुलेखानी चलाउने हो भने १०० मेगावाट उत्पादन हुन्छ ।पोखराको
लोड भनेको ३०/४० मेगावाटको मात्रै हो । त्यहाँ सोही क्षेत्रका मोदीलगायत
कालिगण्डकी आयोजना छन् । बुटवलको विद्युत लोड ५०/६० मेगावाट छ ।बुटवल
र पोखरा १४४ मेगावाटको कालिगण्डकीले लोडसेडिङ घटाउँछ । पुगेन भने साँझ
केही घन्टा उद्योगहरुमा लोडसेडिङ गर्न सकिन्छ । बुटवल पश्चिमको माग पनि
ठूलो छैन र टनकपुरबाट भएको आयातले त्यसलाई भ्याउँछ । नौगाढ, झिम्रुकले
त्यहाँको लोडसेडिङ कभर गर्छ ।
वाशिंगटन डिसी । अमेरिका भ्रमणमा रहेका बरिष्ठ कलाकारद्वय मदनकृष्ण
श्रेष्ठ र हरिबंश आचार्यको उपस्थितिमा नेपाल शिक्षा तथा सांस्कृतिक केन्द्र
(एनइसीसी) ले गरेको देउसी भैलो कार्यक्रममा ४५ लाख संकलन भएको छ ।डीसी
महानगर क्षेत्रका बिभिन्न शहरमा बसोबास गर्ने नेपालीलाई अगि्रम सूचना दिएर
एक दर्जन स्थानमा देउसी खेल्न निस्केको टोलीले नेपाली राजदुताबास बाट
देउसी भैलोको प्रारम्भ गरी महा बाणिज्यदुत प्रेम राजा महतको बाल्टिमोरस्थित
नेपाल हाउस नामक चमेना गृहमा २०१६ को देउसी भैलो कार्यक्रम सम्पन्न गरेको छ
।उक्त टोलीले अक्टोबर २८ देखि सुरु गरी करिव एक सातासम्म देउसी भैलो खेलेको हो ।नेपाल
शिक्षा तथा सांस्कृतिक केन्द्रका सभापति खिलेन्द्र न्यौपानेले सन् २०१४
देखि देउसी भैलो खेल्न सुरु भएको जनाए । यसअघिभन्दा यसपटक देउसी भैलोबाट
सबैभन्दा धेरै ४५ हजार डलर संकलन भएको उनले जानकारी दिए ।उनले देउसी
भैलो खेल्नुको मुख्य उद्देश्य नेपाल शिक्षा तथा सांस्कृतिक केन्द्रमा
पशुपति बुद्ध मन्दिर समेत रहेकोले यसलाई समुदाय मुखी बनाउने भएको बताए ।
त्यस्तै अमेरिकामा जन्मिएका दोश्रो पुस्ताका नेपालीलाई संस्कृति तथा
परम्पराबारे व्यवहारिक रुपमा अवगत गराउदै यसलाई जगेर्ना तथा संरक्षण गरिने
उनले बताए ।देउसी भैलो कार्यक्रमका संयोजक परशु लिमल्सिनाले महजोडीसँग बाल्टिमोरमा
महाबाणिज्यदूतको आँगनमा देउसी भैलो खेल्दा मात्र एकै ठाउँमा करिब ७ हजार
डलर उठेको जानकारी दिए ।महाबाणिज्यदूत प्रेमराजा महतले महजोडी तथा
एनईसीसी देउसी-भैलो टोलीलाई स्वागत गरेका थिए भने अमेरिकाका लागि नेपाली
राजदूत अर्जुनकुमार कार्कीले कार्यक्रममा साथ दिने मह जोडीलाई एनईसीसीको
तर्फबाट मायाको चिनो प्रदान गरेका थिए ।कार्यक्रममा बोल्दै राजदुत कार्कीले तन यता भए पनि मन नेपाल जाओस भन्ने
एनईसीसीको नारालाई उदृत गर्दै बिदेशमा रहेर पनि आˆनो संस्कृतिलाई सम्बर्धन
गर्ने एनईसीसी को प्रसंसा गरेका थिए ।महजोडीले देउसी भैलो टोलीसँग
देउसी खेल्नुका साथै बिदेशमा रहेपनि नेपाली संस्कृति, परम्परा तथा
संस्कारलाई निरन्तरता दिन सकेकोमा हर्ष व्यक्त गरेका थिए ।